زعفران
چرا زعفران :
زعفران از ارزشمندترين محصولات كشاورزي ايران است كه كشت آن از ديرباز در ايران رواج داشته است در استان خراسان جنوبي زعفران تقريباً در تمامي شهرستانها كاشت مي شود و مركزيت اين محصول كه خواستگاه آن از قديم الايام قائنات مي باشد . در كل دنيا 210 تن زعفران توليد مي شود كه 184 تن آن در ايران توليد مي شود ( معادل 81درصد) از كل توليد زعفران ايران 98 درصد آن در استانهاي خراسان توليد شده كه 35 درصد آن مربوط به استان خراسان جنوبي مي باشد حال علي رغم اينكه ايران با توليد 184 تن در مقابل توليد 18 تني ساير كشورها مقام اولرا دارا مي باشد اما كشور اسپانيا با توليد 5 تن زعفران در سال توانسته است بازارجهاني زعفران را بدست بگيرد كه اين امر سؤالات زيادي را در ذهن انسان به وجود مي آورد كه چرا تا كنون نتوانسته ايم در زمينه بدست گرفتن بازار زعفران موفق باشيم ؟ چرا تا كنون نتوانسته ايم در زمينه خواص دارويي زعفران مقالات علمي محكمي را به دنيا عرضه كنيم ؟ چرا تا كنون نتوانسته ايم در زمينه فرآوري اين محصول مهم و استراتژيك تحقيقات جامع و علمي دقيق انجام دهيم ؟ چرا تاكنون نتوانسته ايم تاثيرات اقتصادي اين محصول را بر زندگي و معشيت مردم خود مطالعه نمائيم ؟ چرا در زمينه افزايش ميزان بهره وري اين محصول تلاش نكرده ايم ؟ چرا به اين فكر نيفتاده ايم كه حربه اقتصادي بسيار مهمي را در اختيار داريم كه مي توان از قبل آن به اهداف كلان اقتصادي دست يافت ؟ چرا فكر نكرده ايم كه كشور اسپانيا چه اقداماتي را انجام داده است كه توانسته است با توليد 5 تن زعفران در سال بازار جهاني را قبضه كند ؟ آيا هيچ گاه فكر كرده ايم كه بزرگترين وادر كننده زعفران ايران كشور اسپانيا مي باشد كه زعفران ايران را پس از خريد با بسته بندي و آرم زعفران اسپانيا به دنيا عرضه مي كند ! آيا مي دانيم كه در استان خودمان گوهرهاي ناشناخته اي همچون زعفران ، زرشك و فرش را داريم كه در صورت شناخت دقيق و علمي آن و استفاده صحيح و درست از بازاريابي و صادرات آن مي توانيم بازار جهاني را در اختيار داشته باشيم . و ده ها چرا و آياي ديگر
حال مي توان به تمام اين چراها و سؤالات پاسخ گفت مشروط به اينكه با استفاده علم روز مطابق با ميل و سليقه ، بازارهاي هدف كالاهايمان را با استانداردهاي جهاني تطبيق دهيم و اصلاحات ذيل را به انجام برسانيم .
استراتژي :
1- در مراحل كاشت – داشت و برداشت - فرآوري و نگهداري زعفران ، روشهاي نوين را جايگزين روشهاي قديمي و سنتي نمائيم .
2- ابزارها ، تجهيزات و ماشين آلات مناسب بجاي روشهاي سنتي و غير اصولي به كار گرفته شود .
3- كيفيت بسته بندي وسورت زعفران را مطابق با خواسته ها و نيازهاي مشتريان افزايش داده تا نظر بازارهاي هدف تامين گردد .
4- بر مسائل بهداشتي و آموزشي و اجراي دقيق استانداردهاي بين المللي به منظور كسب هر چه بيشتر اعتبار محصولاتمان توجه ويژه داشته باشيم .
5- به يافته ها و تحقيقات علمي دانشمندان و محققين توجه نموده و نتايج حاصله را در مباحثي از جمله فرآوري زعفران و استفاده از ساير قسمتهاي اين محصول از جمله گل ، كلاله ، خامه و ديگر بخشهاي آن در زمينه صنايع رنگ سازي ، خوراكي، دارويي و بهداشتي استفاده نمائيم .
6- با توجه به ناشناخته بودن كاربردها و مصارف زعفران در بسياري از كشورها بايد از طريق تبليغات بين المللي و استفاده از رسانه هاي جهاني در معرفي و شناساندن جايگاه مناسب زعفران ايران تلاش كنيم .
7- مزارع بزرگ و يكپارچه مي تواند راندمان توليد را افزايش داده و در اين زمينه مي توان از عامل هم افزايي در كاشت، داشت و برداشت زعفران بهره برد .
اهداف :
حال براي دستيابي به موارد فوق و رسيدن به پاسخ سؤالهاي ايجاد شده بايد اهداف ذيل را دنبال كنيم .
1- جمع آوري يافته هاي علمي محققان و كاربردي كردن آن در فرايند توليد محصول زعفران كه از محصول انحصاري و مهم منطقه مي باشد .
2- آشنايي كشاورزان و توليد كنندگان زعفران با يافته هاي علمي و روشهاي نوين توليد .
3- ارتقاع سطح كيفي محصول زعفران و تطبيق آن با استانداردهاي جهاني .
4-افزايش نقش زعفران در صادرات غير نفتي و آشنا نمودن هر چه بيشتر بازار جهاني با ارزشهاي اين محصول .
5- ايجاد ارتباط مستقيم بين توليد كنندگان و تجار خارجي و داخلي و كوتاه كردن دست واسطه ها و دلالان محصول زعفران .
6- افزايش ميزان بهره وري اقتصادي از زعفران و بالا بردن نقش زعفران در توسعه اقتصادي .
7- بررسي تاثير زعفران در صنعت گردشگري چرا كه مزارع زعفران در فصل برداشت مي تواند مناظر بديعي را براي جلب گردشگر فراهم آورد و اين امر دردو چشنواره گذشته به خوبي محسوس بود .
8- معرفي شهرستان قائنات به عنوان پايتخت زعفران جهان و اهتمام به فرهنگ ، آداب و رسوم و سنتهاي فرهنگي و فولكولكر منطقه و ايجاد پيوند و ارتباط مردم شهرستان يا ساير مناطق و افزايش اطلاعات عمومي در باره زعفران ايران .
9- بررسي چشم انداز آينده زعفران در صورتي كه دست روي دست بگذاريم و راههاي حفظ و حراست از اين محصول را دنبال نكنيم در مدت زمان كوتاهي ساير كشورها توليد اين محصول را هم ، همانند بازار آن از دست ما گرفته اند و آن زمان ديگر راه برگشتي برايمان باقي نمي ماند .
زعفران چیست ؟
زعفران با نام عمومی saffron و نام علمی crocus sativus گرانبها ترین گیاه زراعی موجود در روی کره زمین است و تنها گیاهی است که واحد خرید و فروش آن به جای تن و کیلو مثقال و گرم است .
زعفران از خانواده زنبق و در منطقه آب و هوایی مدیترانه و غرب آسیا از عرض جغرافیایی 30 الی 50 درجه شمالی و طول جغرافیایی 10 در جه غربی تا 80 درجه شرقی در مناطق بسیار کم باران ایران - توران که دارای زمستان سرد و تابستان گرم بدون داشتن بارش در اوایل فصل پاییز باشد گسترش دارد از ویژگیهای بارز این گیاه ظهور گل آن قبل از هر اندام رویشی دیگر است . شروع رشد آن در پاییز . انتهای رشد در بهار . عدم تولید بذر بارور با وجود تولید گل کامل فراوان و ضرورت برداشت گل آن در صبح زود قبل از گرم شدن هوا می باشد . تکثیر زعفران منحصرا توسط غده زیر زمینی بنه ( کورم ) متداول است . برداشت محصول شامل چیدن گلها و جدا کردن کلاله از سایر قسمتهای گل و در نهایت خشک کردن کلاله ها است . متوسط عملکرد زعفران در صورت رعایت کامل اصول زراعی حدود 10 کیلو زعفران خشک در هر هکتار از نوع زعفران دسته ای می باشد . طول عمر گلها حدود 3 تا 4 روز بوده که به طور متوسط هر کیلو گل زعفران معادل 2170 عدد گل است و از هر 78 کیلو گل به طور معمول 1 کیلو زعفران دسته ای ( کلاله همراه با خامه ) حاصل می شود برای تهیه 1 کیلو زعفران سرگل نیاز به حدود 105 کیلو گل و برای تهیه 1 کیلو زعفران پوشالی ممتاز ( حداکثر طول خامه باقیمانده و متصل به کلاله کمتر از 3 میلی متر ) نیاز به حدود 103 کیلو گل زعفران است پس از برداشت گل و جدا سازی کلاله ها مهمترین پارامتر در مورد کیفیت زعفران نحوه خشک کردن کلاله آن است که می بایست در محیط تمیز و در زمان کوتاه ( حدود 2 الی 3 ساعت ) و در دمای حدود 50 تا 60 درجه سانتیگراد در اون الکتریکی انجام می گیرد . روش خشک کردن اسپانیایی ( الک - هیتری ) در مرتبه بعدی است و پس از آن روش خشک کردن با مایکروویو می باشد .
در حال حاضر کلیه مراحل برداشت گل و جداده سازی کلاله ها و فن آوری زعفران با دست صورت می گیرد .
کلاله سه شاخه زعفران مهمترین بخش تجاری آن است این بخش از گل حاوی مواد چرب . املاح معدنی و موسیلاژ است . عطر و بوی زعفران به علت وجود اسانس بیرنگ تروپن دار و یک ترکیب اکسیژن دار همراه با سینئول به نام سافرا نال می باشد . و ظعم زعفران مربوط به هتروزید تلخ پیکرو کروسین است . ماده رنگین زعفران مربوط به وجود ماده ای به نام کروسین می باشد .
بهترین راه جدا سازی مواد موجود در زعفران جهت مصارف غذایی خانگی حل کردن کوبیده زعفران در مخلوط آب گرم و روغن مایع است ( با نسبت یک قسمت روغن و بیست قسمت آب به صورت دم کرده برای مدت نیم ساعت ) .
مقدار مصرف برای هر نفر به طور معمول حدود 15/1 گرم در هر وعده غذایی می باشد .
برای نگهداری زعفران محیط ایده آل جای خشک و خنک و به دور از نور می باشد
تولید رنگ خوراکی از گلبرگ زعفران:
منطقه خراسان، نتایج حاصل از اجرای مرحله آزمایشگاهی طرح جستجو و استخراج آنتوسیانین از گلبرگ زعفران و بررسی پایداری آن در یک نوشابه مدل نشان داد که از گلبرگ زعفران که در حال حاضر به عنوان ضایعات دفع میشود میتوان رنگ خوراکی طبیعی تولید کرد.
نتایج حاصل از اجرای مرحله نیمهصنعتی این طرح نیز نشان داد که با توجه به وجود ماده اولیه کافی و مشخص بودن مراحل استخراج و تصفیه، تولید رنگ خوراکی کاملا امکان پذیر بوده و بررسیهای فنی نشانگر توجیهپذیر بودن اجرای طرح است.
گفتنی است عصاره رنگی گلبرگ زعفران به شکل پودر علاوه بر سهولت نگهداری و حمل و نقل و بستهبندی امکان استفاده در غذاهای مختلف را نیز دارد.
مهندس عباس همتی و غلامرضا ملکزاده در حالی این طرح را اجرا کردهاند که هم اکنون تنها از کلاله گل زعفران در کشور استفاده شده و بقیه قسمتهای گیاه زعفران دور ریخته میشود.
کاربرد زعفران در صنایع روغن نباتی و کره:
پژوهشگران صنایع غذایی کشورمان در تلاشند تا از زعفران به عنوان رنگ دهنده در روغن نباتی و کره استفاده کنند.
به گزارش سرویس «پژوهشی» خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، این طرح در گروه کشاورزی و صنایع غذایی پژوهشکده تحقیقات توسعه و فنآوری خراسان در حال انجام است. مهندس علیرضا صادقیان، مدیر این گروه پژوهشی در گفتوگو با خبرنگار پژوهشی ایسنا در خراسان در این زمینه گفت: در حال حاضر در روغن نباتی و کره از ماده شیمیایی بتاکارپن به عنوان رنگ دهنده استفاده میشود. وی افزود: با توجه به خواص زعفران، ما در حال بررسی این موضوع هستیم که به جای استفاده از ترکیبات شیمیایی از خواص رنگ دهی زعفران در روغن نباتی و کره استفاده شود. صادقیان این امر را باعث غنای غذایی کره و روغن نباتی عنوان کرد.
وی در عین حال تاکید کرد که با توجه به خاصیت رنگدانه زعفران که به شکل محلول در آب است، برای استفاده از آن در روغن باید تحقیقات زیادی روی آن صورت گیرد. صادقیان با بیان این که طی این تحقیق قابلیت استفاده از رنگدانه زعفران در روغن اثبات شده است، ابراز امیدواری کرد که با همت پژوهشگران پژوهشکده این طرح تا سال 85 مراحل تحقیقاتی خود رابه اتمام برساند .